Το συρματόπλεγμα

greece / turkey / cyprus | miscellaneous | review Thursday July 02, 2009 15:02 by Dmitri - MACG (personal capacity) ngnm55 at gmail dot com

Η πολιτική του ιστορία

Κυκλοφόρησε στη Θεσσαλονίκη (και αλλού) πριν μερικούς μήνες από τις Εκδόσεις Βάνιας το εξαιρετικό βιβλίο του Ολιβιέ Ραζάκ "Πολιτική ιστορία του συρματοπλέγματος". Μετάφραση: Διονύσης Παπαδουκάκης. Το βιβλίο είναι στη σειρά με τίτλο "Περάσματα" με υπεύθυνους τους Ζήση Σαρίκα, Κώστα Δεσποινιάδη και Λία Γυιόκα. Σελίδες σχεδόν 100. Εδώ δημοσιεύεται η εισαγωγή του βιβλίου.

Εισαγωγή

Εδώ και πάνω από έναν αιώνα, το συρματόπλεγμα χρησιμοποιήθηκε και εξακολουθεί να χρησιμοποιείται ευρέως. Πράγματι, απαντάται σχεδόν παντού, στην ύπαιθρο γύρω από τους αγρούς και τα βοσκοτόπια, στην πόλη πάνω από τους τοίχους ή στις περιφράξεις των εργοστασίων, των στρατώνων, αλλά και στις αυλές των σπιτιών μερικών ανήσυχων νοικοκυριών. Το συναντούμε επίσης κατά μήκος των εθνικών συνόρων, στα πεδία μάχης, ή για να κρατηθούν απλώς υπό περιορισμό άνθρωποι, που πρόκειται να απελαθούν ή να θανατωθούν.

Ωστόσο, αυτό το αντικείμενο, που αντιστοιχεί στον στοιχειωδέστερο βαθμό μηχανικής κατασκευής, δεν φαίνεται να έχει εξελιχθεί περαιτέρω. Σε έναν αιώνα ιλιγγιώδους τεχνολογικής προόδου, τη στιγμή που η ισχύς ενός υπολογιστή καθίσταται αστεία μέσα σε δέκα χρόνια, και τα ξεπερασμένα αντικείμενα σχηματίζουν σωρούς στους σκουπιδότοπους της νεοτερικότητας, το ίδιο το συρματόπλεγμα δεν έχει αλλάξει σχεδόν καθόλου από τη στιγμή της εμφάνισης του. Ίσως επειδή παραμένει αρκετά αποτελεσματικό για το σκοπό που εξυπηρετεί, δηλαδή την οριοθέτηση του χώρου, τη χάραξη πάνω στο έδαφος γραμμών ενεργού διαχωρισμού.

Πράγματι, για την τελειότητα ενός εργαλείου εξουσίας, στην προκειμένη περίπτωση ενός εργαλείου χωρικής εγγραφής των σχέσεων εξουσίας, δεν έχει τόσο σημασία η τεχνική του εκλέπτυνση όσο η τέλεια οικονομική προσαρμογή του. Οι καλύ τεροι μηχανισμοί της εξουσίας είναι εκείνοι που δαπανούν τη μικρότερη δυνατή ποσότητα ενέργειας, υλικής και συμβολικής, για να παράγουν ορισμένα αποτελέσματα ελέγχου ή κυριαρχίας. Αυτή η αποτελεσματικότητα όμως μπορεί να επιτευχθεί πλήρως με πολύ απλά και λιτά αντικείμενα, όπως το συρματόπλεγμα, αφού ακριβώς αυτή η τεχνική ένδεια το καθιστά οικονομικό και εύκαμπτο εργαλείο, προσαρμόσιμο σε όλα τα είδη των μηχανισμών.

Αλλά το γεγονός ότι το συρματόπλεγμα γνώριζε πάντα επιτυχία δεν σημαίνει ότι παραμένει ακόμη στην αιχμή των τεχνολογιών διαχείρισης του χώρου. Σήμερα, διαγράφεται ένας προσανατολισμός που συνίσταται στο να επενδύει η εξουσία στον χώρο με τη μεγαλύτερη δυνατή διακριτικότητα. Πρόκειται όμως για κάτι τόσο καινούργιο; Το συρματόπλεγμα αντιστοιχούσε ήδη σε μια οπισθοχώρηση της εξουσίας από το υλικό πάχος της πέτρας, από τους ογκώδεις διαχωρισμούς* κάνοντας το όμως αυτό, το συρματόπλεγμα ανάγγελλε την ίδια του την υπέρβαση, την έλευση μιας εποχής όπου το ίδιο θα ήταν υπερβολικά ορατό και βαρύ και θα έπρεπε να αντικατασταθεί από πολύ πιο "αιθέριες" τεχνικές, που θα ήλεγχαν το χώρο με πιο διακριτικούς μηχανισμούς. Με μηχανισμούς που χαράζουν άυλα όρια, όχι από ξύλο ούτε από πέτρα ή από μέταλλο, αλλά από φως, από κύματα, από αόρατες δονήσεις.

Τρεις ιστορικοί σταθμοί

Το συρματόπλεγμα βρίσκεται παντού και, από τη στιγμή της επινόησης του, χρησιμοποιήθηκε σε όλο τον κόσμο, με όλους τους τρόπους και με διαφορετικούς σκοπούς, ακόμη και αντίθετους. Γι' αυτό η ιστορία του φαίνεται εκ πρώτης όψεως διεσπαρ-μένη και η παρουσίαση της δυνητικά χαοτική.

Δεν πρόκειται λοιπόν να εκθέσουμε την ιστορία του συρματοπλέγματος, με την έννοια της παρακολούθησης κάθε σταθμού της εμφάνισης του, όποιος κι αν είναι αυτός, από την επινόηση του μέχρι σήμερα. Θα καταδείξουμε, αντίθετα, εκείνες τις περιπτώσεις της χρησιμοποίησης του που έχουν τις πιο σαφείς και μεστές νοήματος πολιτικές συνέπειες. Απ' αυτή την άποψη, τρεις ιστορικές εκδηλώσεις του μπορούν να θεωρηθούν παραδειγματικές: το αμερικανικό λιβάδι, το χαράκωμα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και το ναζιστικό στρατόπεδο συγκέντρωσης.

Πράγματι, σ' αυτές τις τρεις περιπτώσεις η χρήση του συρματοπλέγματος είναι καθαρή. Δεν προστίθεται απλώς σε άλλα στοιχεία, όπως, για παράδειγμα, όταν τεντώνεται πάνω σε έναν τοίχο, αλλά αποτελεί το βασικό υλικό που χρησιμοποιείται για να παράγει μια δεδομένη οριοθέτηση.
Και στις τρεις αυτές περιπτώσεις, η χρησιμοποίηση του ξεπερνά κατά πολύ τον αρχικό του προορισμό (αγροτικό). Η χρησιμοποίηση του έχει, όντως, μια εμβέλεια άμεσα πολιτική, καθώς συμμετέχει ενεργά σε τρία δεινά: στη φυσική εξόντωση και κατόπιν στην εθνοκτονία των Ινδιάνων της Αμερικής, στο αδιανόητο λουτρό αίματος του σύγχρονου πολέμου καθώς και στα στρατόπεδα συγκέντρωσης και στις γενοκτονίες Εβραίων και Τσιγγάνων, δηλαδή στο κέντρο της καταστροφής που επέφερε ο ολοκληρωτισμός.