Τα Οράματα Μιας Απίθανης Γενιάς

Διεθνή | Διάφορα | Γνώμη / Ανάλυση Tuesday February 22, 2011 18:13 by Γιάννης Λειβαδάς

Γιάννης Λειβαδάς: απόσπασμα από το βιβλίο "Τα Οράματα Μιας Απίθανης Γενιάς/Στοιχεία Για Την Beat Generation".

Η Μπιτ γενιά πέρα από πολυποίκιλη και αντιφατική, ήταν και παρέμεινε στο σύνολό της, μία γενιά θρησκευόμενη. Όσοι διατείνονται το αντίθετο θα πρέπει μάλλον να μελετήσουν με περισσότερη προσοχή τα γραπτά και την ιστορία της. Οι όποιες πολιτικές ροπές και συμπάθειες έκαναν την εμφάνισή τους, λειτούργησαν μεθοδικά και απόλυτα υπό το πρίσμα μίας συγκεκριμένης ηθικής τάξης, της θρησκευτικής. Το ίδιο το όνομά της εξάλλου, «Beat», σηματοδοτήθηκε από την λέξη «beatitude» που σημαίνει μακαριότητα, ιερή έκσταση, ευλογία. Στον όρο «beatnik» που χαρακτηρίζει τους μιμητές ή τους οπαδούς των Μπιτ, (τον οποίο εμπνεύστηκε ο ποιητής Μπομπ Κάουφμαν ή κατ’ άλλους ο αρθρογράφος Χερμπ Κεν, από την ονομασία του δορυφόρου Sputnik) δεν αποδίδεται καμία αξία, υποδηλώνει την δορυφορική τους παρουσία γύρω από τον Μπιτ πυρήνα.

Από τα τέλη της δεκαετίας του ‘40, ο πρώτος μικρός κύκλος των Μπιτ, είχε βαπτισθεί στις ιδέες του Όσβαλντ Σπένγκλερ. Η απόλυτη επιδοκιμασία του Σπενγκλεριανού δόγματος, που αποτυπώθηκε στο έργο του «Η Παρακμή της Δύσης», αποτέλεσε γι’ αυτούς την καλύτερη δυνατή αφετηρία, ώστε να δημιουργήσουν το αντίδοτο της δικής τους κουλτούρας για τις πνευματικές πληγές του «Αμερικάνικου Ονείρου», που ήταν εφιάλτης για εκείνους. Παρά την δριμύτατη κριτική που άσκησαν οι Μπιτ στην ίδια την Αμερική, τις ιδέες και τις αντιλήψεις της, οι ίδιοι αποτέλεσαν μέρος της αμερικανικής θρησκευόμενης ελευθεριακής παράδοσης.

Η ιδέα τoυ Ουόλτ Ουίτμαν και των Υπερβατιστών (Έμερσον, Θορώ) πως η αυθεντική θρησκευτικότητα βασίζεται όχι στα ίδια τα θρησκευτικά δόγματα, τις εκκλησίες και τα ιδρύματα, μα στην προσωπική, εμπειρική της έκφανση μέσα στην καθημερινότητα, ήταν για τους Μπιτ κανόνας. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο αντιμετώπιζαν και το ζήτημα της ποιητικής ιδιότητας.

Οι Μπιτ έδειξαν με το δάχτυλο την επιστροφή της Αμερικής στους αρχετυπικούς της μύθους και στα πρώτα της ελευθεριακά ιδανικά. Στη συνέχεια, αναζητώντας, όπως προείπαμε, μία ανένταχτη και δραστική, βιωματική θεολογία, διαμορφώθηκαν από τα θρησκευτικά ρεύματα της Ανατολής, και πολύ λιγότερο από τον Καθολικισμό. Ο Βουδδισμός ήταν εκείνο το φιλοσοφικό-θρησκευτικό ρεύμα που συνέβαλλε τα μέγιστα και την καθόρισε οριστικά. Όσο κι αν ηχεί απίστευτο, είναι απολύτως πραγματικό: οι Μπιτ ανέπτυξαν έναν ιδιόρρυθμο ατομικιστικό Αναρχισμό όπου όλες του οι τάσεις υποστηρίχτηκαν βαθιά από τις ελευθεριακές ηθικές βάσεις του Βουδδισμού. Ο Αναρχισμός που εκφράστηκε από την γενιά των Μπιτ, αφορούσε κυρίως στα ζητήματα της οικολογίας και της κοινωνικής ηθικής. της πρακτικής της μη-βίας και της ανοχής. Ως ιδεολογία εξάλλου, ο ίδιος ο Αναρχισμός ποικίλλει στις εκφάνσεις και τις πρακτικές του. Είναι αξιοσημείωτο πάντως πως ένα ρεύμα «Βουδδιστικού Αναρχισμού» υφίσταται, αν και ανίσχυρο, ακόμη και σήμερα σε διάφορα μέρη του δυτικού και του ανατολικού κόσμου.

Ο Τζακ Κέρουακ ήταν εκείνος ο οποίος κατέθεσε γραπτώς το μεγαλύτερο και σπουδαιότερο σύνολο κειμένων που αφορούσαν άμεσα στον Βουδδισμό. Μάλιστα κάποια απ’ αυτά, το Some of the Dharma, και το Scripture of the Golden Eternity, με όποιον συγγραφικό τρόπο κι αν γράφτηκαν, είναι στην ουσία, εξίσου βουδδιστικά κείμενα όσο και λογοτεχνία. Στην πραγματικότητα, υπάρχουν μόνο ένα-δυο βιβλία του Τζακ Κέρουακ όπου δεν γίνεται άμεσα λόγος για τις βουδδιστικές αξίες, ή για τον ίδιο τον Βούδδα. Να σημειώσουμε ότι η ποιητική σύνθεση του Κέρουακ Mexico City Blues που αποτέλεσε την κορωνίδα της Μπιτ λογοτεχνίας, ήταν ο απόλυτος συνδυασμός του Βουδδισμού και της Τζαζ. Σ’ αυτά τα ποιήματα ο Κέρουακ εκδήλωσε την ενσυνείδητη πρακτική και την κατανόηση του Μαχαγιανικού Βουδδισμού. Τα 242 χορικά φανέρωσαν την μεταστροφή του θρησκευτικού συναισθήματος του Κέρουακ, από τον Καθολικισμό στην Βουδδιστική πίστη, τις απόπειρες του να ασκηθεί στον διαλογισμό και να επιτύχει τη φώτιση.

Επίσης επέδειξαν πως κατανοούσε τα περιπεπλεγμένα δογματικά σχήματα αυτής της όμορφης θρησκείας. Παρόλα αυτά, η ανάγκη του να επιστρέψει στην χαμένη του «αγγελική ψυχή», και τα ανεξίτηλα σημάδια που του άφησαν οι παιδικές του εμπειρίες κατέστησαν αδύνατο στο τέλος της σύντομης ζωής του να μην καταφύγει στην «αγκαλιά του Χριστού» που σηματοδοτούσε τον χαμένο του αδελφό και την ρομαντική φύση που τον περιέβαλλε σαν παιδί στο Λόουελ της Μασαχουσέτης. Ο Κέρουακ δεν έπαψε ποτέ να πιστεύει ότι ο Καθολικισμός ήταν ένα διογκωμένο ψέμα, δηλώσεις που έκανε στα τελευταία χρόνια της ζωής του όπως, «είμαι καθολικός», κατάφερναν να τον απομακρύνουν εσκεμμένα από τις μπίτνικες ρεκλάμες και τον «δηθεν-ισμό» της εποχής. Ιδιαίτερα σημαντικό τεκμήριο αποτελεί η συνέντευξη που έδωσε ζωντανά στην αμερικανική τηλεόραση στον Ουίλλιαμ Μπάκλευ Τζούνιορ, έναν χρόνο πριν από τον θάνατό του. Αποδεχόταν όμως τον Χριστό (και ορθώς) σαν ένα κομμάτι της συμπαντικής αλήθειας που ήταν ο Βουδδισμός. Ο Χριστός εξάλλου αγαπήθηκε εν γένει από τους Μπιτ λόγω του τρόπου με τον οποίο προήγαγε τις ιδέες του μέσω του καθημερινού του βίου. Στους Μπιτ παρατηρεί κανείς την ανάμιξη βουδδιστικών και χριστιανικών στοιχείων όπου οι δύο θρησκείες έτειναν η μία προς την άλλη πριν στραφούν, στη ζωή και το έργο τους, ολοκληρωτικά προς διαφορετικές κατευθύνσεις. Οι σύγχρονοι τους καθώς και οι μεταγενέστεροι αναγνώστες παρέβλεψαν ή αγνόησαν την δινητική φύση των Mexico City Blues. Δίχως προηγούμενο κατατοπισμό σχετικά με τις βουδδιστικές αρχές, το αμερικάνικο μα και το ευρωπαϊκό κοινό στάθηκε σχεδόν αδύνατο να συλλάβει τις προθέσεις του δημιουργού τους· στάθηκε όμως ούτως ή άλλως δυνατή η αισθητική διασάλευση που απέρρευσε από την πένα του κορυφαίου ποιητή.

Ο Άλλεν Γκίνσμπεργκ εμφανίστηκε έχοντας αναρχο-σοσιαλιστικές τάσεις, αλλά το εκτεταμένο ταξίδι του στην Ινδία στις αρχές της δεκαετίας του ’60 τον επηρέασε σε βαθμό που κατά την επιστροφή του στην Αμερική ήταν πλέον ένας άλλος Γκίνσμπεργκ. Η επιρροές που δέχθηκε από το καλλιτεχνικό κίνημα των Hungryalists, ήταν σαρωτικές. Πάντως από τις αρχές του ’70 καταπιάστηκε μονομερώς με τον (Θιβετιανό κυρίως) Βουδδισμό, τον εξέφρασε παράλληλα με τις αντιεξουσιαστικές του ιδέες, και να τον υποστήριξε επίσημα – ιδρύοντας μάλιστα από κοινού με τον μείζονα Θιβετιανό ποιητή-διδάσκαλο Chogyam Trungpa, το πρώτο Ινστιντούτο Βουδδιστικών Μελετών στον δυτικό κόσμο, το Naropa, το οποίο λειτουργεί σαν ανοιχτό πανεπιστήμιο τεχνών και ανθεί ως τις μέρες μας.

Ο πρόδρομός τους, Κέννεθ Ρέξροθ, με την τοποθέτησή του, πως η θρησκευτική ηθική και ο πρακτικός αναρχισμός είναι όψεις του ίδιου νομίσματος, έθεσε τις βάσεις, θα λέγαμε, γι’ αυτό που ακολούθησε με την δημιουργία της «Αναγέννησης του Σαν Φρανσίσκο».
Ο Γκάρυ Σνάιντερ και ο Φίλιπ Γουέηλεν, μελέτησαν τον Ζεν Βουδισμό, βίωσαν τον μοναστικό βίο στην Ιαπωνία και χειροτονήθηκαν ιερείς. Ο Σνάιντερ είναι η πλέον χαρακτηριστική και σοβαρή περίπτωση του Αναρχικού Βουδδιστή, ο οποίος επιδόθηκε στην φυσική ζωή, στην οικολογία, και στην πολιτική δράση. Μεταξύ πολλών άλλων, γράφει σ’ ένα σχετικό του κείμενο: «...σήμερα κανείς δεν μπορεί να θεωρήσει αθώο τον εαυτό του σε σχέση με την ποιότητα των κυβερνήσεων, της πολιτικής και της υποταγής των κοινωνιών. Οι εθνικές πολιτικές των σύγχρονων κρατών συντηρούνται από τις προσδοκίες και τον φόβο.... ο ‘ελεύθερος κόσμος’ στηρίζεται οικονομικά σε ένα φαντασιωτικό σύστημα διέγερσης της απληστίας που δεν μπορεί να εκπληρωθεί, ενός σεξουαλικού πόθου που δεν μπορεί να κορεστεί, και του μίσους που δεν μπορεί παρά να στραφεί εν τέλει στον ίδιο του τον εαυτό... άπαξ και το άτομο αποκτήσει πίστη και εσωτερικότητα θα νιώσει βαθύτερα την ανάγκη για επαναστατικές κοινωνικές αλλαγές, χωρίς βίαια μέσα.... η χαρμόσυνη και εθελοντική άρνηση του πλούτου που διδάσκει ο Βουδδισμός, αποτελεί θετική δύναμη.... η παράδοση της μη-βίας και η άρνηση να πάρεις την ζωή οποιουδήποτε, δημιουργεί τεράστιες εθνικές επιπλοκές.... η πρακτική του διαλογισμού, για την οποία χρειάζεται κανείς να έχει μόνο το έδαφος κάτω απ’ τα πόδια του, καθιστά επίσης άχρηστα όλα αυτά τα βουνά της σαβούρας με τα οποία, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, τα σούπερ μάρκετ και τα πανεπιστήμια, φορτώνουν τα μυαλά του κόσμου… οι τρεις βασικές αρχές του Ντάρμα: η σοφία, ο διαλογισμός και η ηθική, ωθούν στην πολιτική ανυπακοή, στην κριτική, στην διαμαρτυρία, στην ειρηνοφιλία…». Ο Γουέηλεν από την δική του πλευρά, έφτασε στο σημείο να ιδρύσει ένα Ζεν Βουδιστικό κέντρο στο Σαν Φρανσίσκο και να περάσει εκεί την ζωή του εκτελώντας τα ιερατικά του καθήκοντα.

Ο Χάρολντ Νορς, ο Λιού Ουέλς, ο Πήτερ Ορλόφσκυ, ο Λόρενς Φερλινγκέττι, ο Μάικλ Μακ Κλούρ, η Νταϊάν Ντι Πρίμα, ο Μπομπ Κάουφμαν και πολλοί άλλοι, λιγότερο γνωστοί Μπιτ, ακολούθησαν κατά κόρον αυτόν τον συνδυασμό του Βουδδισμού με τις αντιεξουσιαστικές ιδέες. Έχουμε επίσης την περίπτωση του Ουίλλιαμ Έβερσον που και αυτός γνώρισε τον μοναστικό βίο και χειροτονήθηκε στο τάγμα των Δομινικανών, και του Φίλιπ Λαμαντία που ήταν βαθιά καθολικός και είχε εκφράσει την σύγκλισή του με το τάγμα του Αγίου Φραγκίσκου.

Ο Γκρέγκορυ Κόρσο έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις ανατολικές θρησκείες, μα διακατεχόταν από μία εμμονή στο Ελληνικό Δωδεκάθεο, στον Ορφέα, στους θεούς των Ινδιάνων και των αρχαίων Αιγυπτίων. Όντας μέγας αντιρρησίας και θερμόαιμος αντικομφορμιστής.

Ο Λη Ρόι Τζόουνς πήρε την απόφαση να βαπτιστεί μουσουλμάνος αποκτώντας το όνομα Αμίρι Μπαράκα. Σήμερα παραμένει πολιτικά δραστήριος με το Μαύρο Εθνικιστικό Κίνημα, ένθερμος ισλαμιστής και παράλληλα διαβόητος Μαρξιστής.

Τα παραδείγματα δεν έχουν τέλος.

Το 1957, ο Τζακ Κέρουακ είχε επισημάνει σε μία του συνέντευξη για το περιοδικό Saturday Review πως, «Την Μπιτ γενιά δεν την ενδιαφέρει καθόλου η πολιτική, μόνο ο μυστικισμός την ενδιαφέρει, αυτή είναι η θρησκεία της». Διαχωρίζοντας τις μετρημένες στα δάχτυλα του ενός χεριού εξαιρέσεις, αυτή είναι μάλλον η καλύτερη πιθανή τοποθέτηση. Το ζήτημα της πίστης στο Ιερό εν γένει, ήταν κάτι παραπάνω από πρόταγμα για τους Μπιτ. Και η απουσία του Ιερού είναι σήμερα πράγματι το μείζον ζήτημα ανά την υφήλιο. Οι Μπιτ δεν έκαναν άλλο από το να ακολουθήσουν την Παράδοση του γνήσιου ποιητικού λόγου και των σημασιών του. «Είμαστε μέρος της παράδοσης» είχε δηλώσει και ο ίδιος ο Άλλεν Γκίνσμπεργκ στο τέλος μίας σχετικής συζήτησης, (δήλωση που την ασπάστηκαν όλοι), «ποτέ δεν πήγαμε κόντρα στην παράδοση, την συνεχίσαμε». (Εδώ βεβαίως εγείρεται το μέγα ζήτημα, ποια είναι η πραγματική Παράδοση, ποια είναι η Δράση και ποια η Αντίδραση).

Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν θέλουν να σκάψουν βαθιά μέσα στη φύση των πραγμάτων, αποφεύγουν να καταπιαστούν με τα ζητήματα της ύπαρξης τους. Με την πολιτική πιστεύουν πως αντικατέστησαν όλες τις σημαντικές ανησυχίες τους, διεκδικώντας μερίδιο από το τίποτα. Οι Μπιτ αποτέλεσαν το απολύτως αντίθετο παράδειγμα αυτής της νοοτροπίας. Η Μπιτ γενιά ήταν μια επιτυχημένη έκφραση αυτού που θα μπορούσαμε δίχως επιφύλαξη να ονομάσουμε «Αμερικανικός Υπαρξισμός».

Ο Μπιτ ποιητής λειτούργησε ως αυθέντης, ως διάνοια που διαβλέπει και που συνιστά· έφερε τον κόσμο σε μία νέα αφετηρία της οποίας τα μυστικά στοιχεία τα κατείχε και τα εξουσίαζε σαν «μονάρχης ιδίω δικαίω» όπως θα έλεγε και ο Έμερσον. Πρότεινε στον κόσμο νέες εμπειρίες και έκρινε πως ο άνθρωπος θα πρέπει να βιαστεί να αποκαλυφθεί, πως ο άνθρωπος έχει μείνει τραγικά πίσω, και πως ακόμη και αν ο ποιητής σταθεί στο ύψος των περιστάσεων που τον θέλουν, από νομοτελειακή αναγκαιότητα, πυρσό της εποχής του, ο άνθρωπος έχει επικίνδυνα αδυνατίσει στο εσωτερικό του για να δεχθεί τη δική του συνδρομή. Οι Μπιτ θέλησαν να αλλάξουν τον κόσμο επαναφέροντας αξίες όπως η Ιερότητα, η Συμπόνια και η Ανοχή ενάντια στον Εκφυλισμό, στο Μίσος και την Απόρριψη. Η συντριπτική σχεδόν πλειοψηφία των Μπιτ, είτε προσάρτησε κάποια χαρακτηριστικά στοιχεία του Βουδδισμού στα γραπτά της, είτε πειραματίστηκε σφόδρα για την δημιουργία ενός ύφους που δεν είχε προηγούμενο στον δυτικό κόσμο. Τα ιαπωνικά Χαϊκού, η κλασική κινέζικη ποίηση, και διάφοροι άλλοι ανατολίτικοι τρόποι καταγραφής του λογοτεχνικού λόγου, που η διαδικασία της σύλληψης και της επικέντρωσης στο ουσιώδες είχαν τις ρίζες στους στο βουδδιστικό δόγμα, άσκησαν απίστευτη επιρροή στους Μπιτ.

Επισήμως η ευρύτερη διάδοση των Χαϊκού στον δυτικό κόσμο οφείλεται σ’ αυτούς. Η ελλιπής ενημέρωση που οδήγησε πολλούς από τους κριτικούς της εποχής στη αδυναμία να κατανοήσουν το λογοτεχνικό τους ύφος, είχε κυρίως να κάνει με τις γνώσεις γύρω από τον Βουδδισμό και τα είδη της Ασιατικής λογοτεχνίας. Αυτή η σχέση με την Ασιατική λογοτεχνία δεν αφορούσε μόνο στον θρησκευτικό ή αισθητικό κανόνα, μα και στην αντίληψη της ανταλλαγής και της κοινής χρήσης ιδιωμάτων από τον υπόλοιπο κόσμο, σπάζοντας τα στεγανά που είχε με πολύ κόπο δημιουργήσει ο Αμερικάνικος σωβινισμός. Μέσα στα όρια λοιπόν, της σκλήρυνσης και της μαλάκυνσης του σύγχρονου κόσμου με κορωνίδα τις ΗΠΑ, δεν θα μπορούσε αυτή η πνευματική επιλογή παρά να υποστεί την δυσφήμιση και την κατακραυγή, τόσο από τους ορθόδοξους παγιωμένους πολιτικούς χώρους (της δεξιάς και της αριστεράς), όσο κι από την θρησκευτική-εκκλησιαστική νόρμα.

Δυστυχώς, αρκετοί από τους Μπιτ δεν εξέφρασαν αυτήν την πίστη πάντοτε με την ίδια συνέπεια, και οι τρόποι που επιλέγονταν για την δημοσιοποίησή της, ήταν συχνά όχι ιδιαίτερα επιτυχείς. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να πέφτουν οι ίδιοι καμιά φορά θύματα των πιο καθαρών τους προθέσεων. Από την άλλη, η «Μπιτ μόδα» που ακολούθησαν χιλιάδες νέοι Αμερικανοί της εποχής, ουδεμία πραγματική σχέση είχε με τα Μπιτ πρότυπα, και όντας αλλοιωμένη, αυτή η ταύτιση, δημιούργησε μία απολύτως λανθασμένη εικόνα. Το σίγουρο είναι πως οι νέοι Αμερικανοί αναζητούσαν ένα ωραίο πρόσχημα για να πετάξουν από πάνω τους το ζοφερό πέπλο της κοινωνικής συντήρησης, κι αυτό, προσωρινά, το πέτυχαν, αντλώντας από την γενιά των Μπιτ μεγάλες δόσεις αντικομφορμισμού.