Σημειώσεις για τον εργατικό έλεγχο

greece / turkey / cyprus | workplace struggles | opinion/analysis Monday August 11, 2008 14:21 by Dmitri - MACG - personal capacity ngnm55 at gmail dot com

Μερικές σκέψεις

Οι άγριες απεργίες, οι αδιάλλακτες διεκδικήσεις, το οργανωμένο ή το αυθόρμητο σαμποτάζ, η άρνηση πληρωμής φόρων και άλλες μορφές αγώνα, των οποίων ο εργατικός έλεγχος αποτελεί την πλέρια μετεξέλιξή τους, συνιστούν αναρχικές πρακτικές προς την κατάργηση της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο, προς την κοινωνική ανατροπή.

Το κεφάλαιο και το Κράτος προσπαθούν με χίλια δυό μέσα να επεκτείνουν την κυριαρχία τους πάνω τους ανθρώπους. Γι’ αυτό, εκτός από τον απεργοσπαστισμό, το φακέλωμα, τη βία και μια σειρά άλλα μέσα, χρησιμοποιούν και κάποιους ιδεολογικούς – στην ουσία – όρους όπως κοινωνικοποίηση, αυτοδιαχείριση, εργατικός έλεγχος. Πράγμα που έκαναν και κάνουν άλλωστε μια σειρά κόμματα, οργανώσεις και ομάδες της αριστεράς.

Πιστεύουμε ότι και μόνο από ανάγκη θεωρητικής άμυνας και όχι μόνο από μια στενά αναρχοσυνδικαλιστική οπτική, πρέπει να απαντήσουμε στη σύγχρονη βαρβαρότητα που τείνει να αναδείξει τον απεργοσπαστισμό σε κοινωνικοποίηση, την υποταγή σε αυτοδιαχείριση και την ταξική συνεργασία σε εργατικό έλεγχο. Ας δούμε λοιπόν τι είναι ο εργατικός έλεγχος και θα έπρεπε να επεδίωκε πραγματικά.

Η ίδια η εξέλιξη του εκμεταλλευτικού συστήματος, με την τεχνολογική επανάσταση, την ορθολογικοποίηση στην παραγωγή και διανομή των προϊόντων, την ενσωμάτωση των συνδικαλιστικών αγώνων στα πλαίσια της ανάπτυξης, την τάση να εκτοπίζονται ολοένα οι χειρώνακτες και οι ανειδίκευτοι και τη θέση τους να παίρνουν οι ειδικευμένοι και επιστημονικά καταρτισμένοι, αποτελεί κυρίαρχο γεγονός με όλες τις προεκτάσεις που έχει σε κάθε πτυχή της κοινωνικής ζωής.

Από την άλλη πλευρά, ο εργατικός έλεγχος ποτέ δεν ήταν και ούτε θα είναι μια θεσμοθετημένη συνδικαλιστική και στενή πρακτική. Άλλωστε, έχει συνδεθεί με γενικές ή άγριες απεργίες, προεπαναστατικές ή επαναστατικές διεργασίες, συγκρούσεις με τις εκάστοτε συνδικαλιστικές, κρατικές ή κομματικές ηγεσίες και γραφειοκρατίες. Μαζί με τις ιδέες και πρακτικές των εργατικών συμβουλίων και των συνεταιρισμών, ο εργατικός έλεγχος ήταν και παραμένει από τα κεντρικά ζητήματα αναφοράς του αναρχικού και του γενικότερου κοινωνικού επαναστατικού κινήματος. Γιατί μέσα από μια σειρά ιστορικών αναφορών σχετικά με εξεγέρσεις, κοινωνικά ξεσπάσματα ή επαναστάσεις τέτοιες ιδέες και πρακτικές ήταν που πραγμάτωσαν τόσο το αξεχώριστο θεωρίας και πράξης όσο και την επικαιρότητα των αναρχικών επαναστατικών ιδεών.

Σήμερα το Κράτος και το κεφάλαιο, στα πλαίσια της ανάπτυξης, όχι μόνο έχουν κάνει τους ανθρώπους να αποδέχονται τη διαδικασία παραγωγής κάποιων προϊόντων, αλλά τους έχουν μάθει και να υποτάσσονται στη διαδικασία εμπορευματοποίησης της ίδιας τους της εργατικής δύναμης. Έτσι, οι άνθρωποι σήμερα – τουλάχιστον οι περισσότεροι – δέχονται ως φυσιολογική την κυριαρχία του Κράτους και του κεφαλαίου σε κάθε φάση της καθημερινής κοινωνικής ζωής.

Εκεί όμως που όλο αυτό το οικοδόμημα μπορεί να ανατραπεί, είναι όταν οι άνθρωποι αρχίζουν να δυσαρεστούνται από τους ρυθμούς της ζωής τους και αρχίσουν να αντιδρούν έμπρακτα. Βέβαια και γι’ αυτή την περίπτωση το Κράτος και το κεφάλαιο έχουν έτοιμες τις εφεδρείες τους, την κομματική και συνδικαλιστική γραφειοκρατία.

Αλλά αυτές οι διαδικασίες που αρχικά μπορούν να αμφισβητήσουν αυτή την κατάσταση είναι οι άγρια οργανωμένες απεργίες που ξεκινούν και λειτουργούν στη βάση με ανακλητές επιτροπές, αδιάλλακτη ταξικότητα και διάχυτη την επιθυμία ενδυνάμωσής τους. Ακόμα και ενάντια στην ίδια την κομματική και συνδικαλιστική γραφειοκρατία – που σήμερα ταυτίζεται με τις κρατικές επιλογές, αφού στην ουσία κρατικός είναι υπαλληλικός μηχανισμός - είναι δυνατόν να γίνουν απεργίες, όπου οι ίδιοι οι άνθρωποι θα αναλάβουν την παραγωγή και διανομή των προϊόντων, ασκώντας ταυτόχρονα όσο το δυνατόν μεγαλύτερη πίεση προς την υπόλοιπη κοινωνία να κάνει το ίδιο σε κάθε τομέα της κοινωνικής ζωής. Τέτοιες απεργίες είναι δυνατόν να οργανωθούν έτσι ώστε να αντιμετωπίζουν τις δυσκολίες και τα εμπόδια που θα ορθώσουν οι εκμεταλλευτές από την πρώτη στιγμή, να αντιμετωπίζουν τη διατροφή των απεργώ και των οικογενειών τους, την περιφρούρηση της απεργίας, την πληροφόρηση της κοινωνίας κ.ά. όλα αυτά είναι μια μορφή εργατικού ελέγχου.

Τα πλαίσια τέτοιων πρακτικών, κάθε θεσμοποίηση ακόμα και ως μεταβατική κατάσταση πρέπει να αποφεύγεται. Να προωθείται δηλαδή μια κατάσταση που να μην μπορεί να συμβαδίζει με κλιμακωτές και σταδιακές αλλαγές ή μεταρρυθμίσεις, που να αρνείται άμεσα τις τάσεις των εκμεταλλευτών να καθορίζουν όχι μόνο τον τρόπο παραγωγής αλλά και τον τρόπο αναπαραγωγής και διανομής των προϊόντων, που να επεκτείνεται φυσικά σε όσο το δυνατόν περισσότερες κοινωνικές δραστηριότητες και σφαίρες. Και δεν μιλάμε βέβαια για τις απολύσεις, την ανεργία, την ορθολογικοποίηση, τη επιτάχυνση των ρυθμών παραγωγικότητας, τις διακρίσεις, τα κίνητρα εξατομίκευσης των ανθρώπων, που αποτελούν καταστάσεις τις οποίες αναμφισβήτητα μια γενικευμένη κοινωνική αντίσταση θα τις πολεμήσει ανελέητα. Μιλάμε για την ίδια τη λειτουργία του εργατικού ελέγχου μέσα στους χώρους εργασίας και ενάντια στον κίνδυνο που ελλοχεύει και που λέγεται συνδικαλιστική γραφειοκρατία.

Ένα από τα σημαντικότερα ίσως μέσα για την επίτευξη του στόχου αυτού, είναι οι εργοστασιακές συνελεύσεις η οι συνελεύσεις στους χώρους εργασίας. Είναι δυνατό οι εργάτες σε κάποιο εργοστάσιο ή αλλού όχι μόνο να πάρουν στα χέρια τους τον έλεγχο της παραγωγής, αλλά και μέσω ανακλητών επιτροπών να ελέγχουν άμεσα τις πρώτες ύλες, τις παραγγελίες, τα έσοδα και έξοδα, την ποιότητα των παραγόμενων προϊόντων, αποδεικνύουν ότι τα κέρδη του εργοστασίου δεν δικαιολογούν την αύξηση των ρυθμών παραγωγής ή των ωρών εργασίας καθώς και μια σειρά άλλων προβλημάτων που θα ανακύψουν. Κι αυτό είναι επίσης μια μορφή εργατικού έλέγχου.

Επίσης, πάλι μέσω των εργοστασιακών συνελεύσεων, είναι δυνατόν να επιλυθούν μια σειρά άλλων ζητημάτων, όπως το να υπάρχει πράγματι η ανάγκη να παράγονται ορισμένα προϊόντα, οι αρνητικές ή όχι επιπτώσεις της χρήσης τους στην υγεία των ανθρώπων και στο περιβάλλον, η μείωση των ωρών εργασίας, η στάση των ίδιων των εργατών απέναντι στις μηχανές και η σχέση τους μ’ αυτές, η σχέση τους με την ίδια την ηθική της εργασίας κ.ά.

Άρα, οι αρχικές μορφές εργατικού ελέγχου μετατρέπονται σε άμεσο έλεγχο με βάση τις πραγματικές ανάγκες της κοινωνίας και όλα αυτά προϋποθέτουν βέβαια αγωνιστικότητα επαγρύπνηση, μαχητικότητα και φαντασία. Σήμερα η καπιταλιστική κοινωνία, εκτός των άλλων στηρίζεται και στο φόβο των ανθρώπων για μια ενδεχόμενη υλική ανέχεια, την ανασφάλεια για το αύριο και την διαρκώς αυξανόμενη α-προσωποποίηση της μισθωτής εργασίας και την προσαρμογή της στις νέες ανάγκες της ανάπτυξης, δηλαδή τη διαιώνισης της κυριαρχίας του κεφαλαίου. Και δεν είναι μόνο τα πενιχρά μεροκάματα, η κούραση και τα υπόλοιπα. Είναι και η αυξανόμενη έλλειψη ενδιαφέροντος από τους περισσότερος ανθρώπους για την εργασία που κάνουν, ζητήματα που σίγουρα πρέπει να αντιμετωπιστούν από ένα κοινωνικό επαναστατικό κίνημα.

Όσο για τους υποτιθέμενους αγώνες για εξανθρωπισμό της εργασίας, τα παρακάλια προς το Κράτος και τους εργοδότες για αύξηση μισθών και άλλα παρόμοια, αυτά δεν προσφέρουν τίποτε. Ούτε θα πρέπει να πιστεύουμε ότι οι χώροι εργασίας και μόνο αυτοί θα πρέπει να αποτελέσουν τη βάση για την οργάνωση της μελλοντικής κοινωνίας όπως πιστεύουν διάφοροι αριστεροί και μερικοί αναρχοσυνδικαλιστές ακόμα. Γιατί αν φτάσουμε σ’ αυτή τη μελλοντική κοινωνία η ζωή έστω και για λίγες ώρες της ημέρας μέσα σε κάποιο εργοστάσιο θα είναι μια ακόμα θλιβερή πραγματικότητα. Η εργασία αυτή καθεαυτή καθώς και ολόκληρη η ηθική που την περιβάλει θα πρέπει να πάψουν να υφίστανται, πρέπει αν αντικατασταθεί με μορφές αποκεντρωμένης οικοτεχνίας ή οικοτεχνολογίας, με μορφές ελεύθερης δραστηριότητας.

Συμπερασματικά, ο εργατικός έλεγχος, ο γενικευμένος κοινωνικός έλεγχος, είναι εφικτός μόνο στη βάση της λαϊκής αυτοδιαχείρισης, μέσω των συνελεύσεων και των ανακλητών επιτροπών, ενάντια σε κάθε θεσμοποίηση, διαμεσολάβηση και γραφειοκρατικοποίηση. Οι άγριες απεργίες, οι αδιάλλακτες διεκδικήσεις, το οργανωμένο ή το αυθόρμητο σαμποτάζ, η άρνηση πληρωμής φόρων και άλλες μορφές αγώνα, των οποίων ο εργατικός έλεγχος αποτελεί την πλέρια μετεξέλιξή τους, συνιστούν αναρχικές πρακτικές προς την κατάργηση της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο, προς την κοινωνική ανατροπή.

* Το κείμενο αυτό γράφτηκε αρχικά το 1989 στην Αθήνα, αλλά δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά τον Απρίλη του 1995 στο τεύχος 2 του ελληνόφωνου αναρχικού δελτίου «Ούτε Θεός-Ούτε Αφέντης» στη Μελβούρνη. Εδώ μεταφέρεται όπως έχει αλλά με ελάχιστες ορθογραφικές και συντακτικές διορθώσεις.